Κάμερες: Μας βλέπουνε…

Η κληρονομιά των Ολυμπιακών

Τριάμισι χρόνια μετά τους Ολυμπιακούς του 2004 αν κάτι μας άφησε ως αδιαμφισβήτητη κληρονομιά η πιο πρόσφατη «Μεγάλη Ιδέα» είναι η … ενισχυμένη ασφάλεια της πρωτεύουσας. Μέχρι τότε, από το 2002, λειτουργούσαν κάμερες στην πόλη αλλά χωρίς την έγκριση της Ανεξάρτητης Αρχής Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων, η οποία έδωσε τη συγκατάθεσή της εν όψει των «εθνικής σημασίας» αγώνων, θυσιάζοντας -«προσωρινά»-ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες στο βωμό της τρομοϋστερίας, προκειμένου να αντιμετωπιστεί η τρομοκρατική απειλή που κρεμόταν πάνω από τα κορδωμένα κεφάλια των υπερήφανων διοργανωτών.

Από τότε μέχρι σήμερα περάσαμε διάφορες φάσεις: στην αρχή μας είπαν ότι τις απενεργοποίησαν αλλά ότι θα είχε μεγάλο κόστος να τις απεγκαταστήσουν οπότε ας τις αφήσουμε εκεί μέχρι να βαρεθούν και να πέσουν μόνες τους. Στη συνέχεια μας είπαν ότι θα τις χρησιμοποιήσουν μόνο για τον έλεγχο της κυκλοφορίας με την έγκριση της Αρχής. Όταν υπήρξαν οι πρώτες έντονες διαμαρτυρίες μας είπαν να μη χολοσκάμε, βρε αδερφέ, έτσι κι αλλιώς μας τέλειωσαν τα φιλμ… (ε, γνωστά αυτά: τη μια τελειώνουν τα φιλμ, την άλλη τα σφυράκια…).

Σιγά σιγά όμως οι αντιστάσεις της Αρχής έγιναν λίγο πιο ελαστικές και οι κάμερες μπήκαν εντός των αθλητικών χώρων για να «συλλάβουμε τους χουλιγκάνους». Και μετά θα τις «ψιλοχρησιμοποιούμε και σε καμιά διαδήλωση για να εντοπίσουμε τους γνωστούς άγνωστους», με τεράστια επιτυχία όπως όλοι θυμόμαστε στο πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο της 8ης Μαρτίου. Κάπου εκεί η Αρχή είπε να τηρήσει τα προσχήματα. Εξέφρασε την αντίθεσή της και, μετά από αιφνιδιαστικό έλεγχο στη ΓΑΔΑ, όπου διαπίστωσε ότι οι κάμερες δεν κατέγραφαν μόνο μποτιλιαρισμένα αυτοκίνητα, επέβαλε στην Ελ.Ασ. εξοντωτικά πρόστιμα ύψους 3.000 ευρώ. 

Ώσπου φτάσαμε στην τελευταία πορεία του Πολυτεχνείου, όπου τέθηκε σε λειτουργία το περιβόητο C4I. Εκεί πια η Αρχή δεν άντεξε. Αφού της απαγορεύθηκε η είσοδος στο Κέντρο Επιχειρήσεων της ΓΑΔΑ, ο πρόεδρος και πέντε μέλη της παραιτήθηκαν καταγγέλλοντας τον εισαγγελέα του Άρειου Πάγου Γ. Σανιδά,. Αξίζει να σημειωθεί πως, σύμφωνα με το Σύνταγμα, το μόνο αρμόδιο όργανο για να αναιρέσει αποφάσεις των ανεξάρτητων Αρχών είναι το ΣτΕ, το οποίο ακόμα δεν έχει αποφανθεί.

Παρόλα αυτά, στην απεργία της 12 Δεκέμβρη ενάντια στο ασφαλΗστικό, με απόφαση του υπουργού Δικαιοσύνης Σ. Χατζηγάκη και του προέδρου του Άρειου Πάγου Β. Νικόπουλου ο αθηναϊκός «Μεγάλος Αδελφός» συμμετείχε στην απεργία, με τα γνωστά επακόλουθα (σύλληψη των εναεριτών της ΔΕΗ που κάλυψαν συμβολικά δύο κάμερες, μετά από πολλές ώρες και σε άσχετο σημείο).

Από κοντά και ο δήμαρχος Αθηναίων Ν. Κακλαμάνης, ο οποίος βάλθηκε να αναστήσει, με τον υπουργό Εσωτερικών και την Ελ.Ασ., το μνημόνιο συνεργασίας που είχε υπογραφεί πριν την Ολυμπιάδα. (1)  Η τελευταία του μεγάλη έμπνευση ήταν να ζητήσει την εγκατάσταση καμερών στις παιδικές χαρές (!) προκειμένου προφανώς να εντοπίζονται οι ταραξίες από νωρίς. Το επόμενο στάδιο, σύμφωνα με την απάντηση της «Ανοιχτής Πόλης», ίσως είναι τα ηλεκτροφόρα σύρματα, αλλά ας μην του βάζουμε ιδέες καλύτερα…

Το «Πανοπτικόν»

Αν αυτές οι λογικές επικρατήσουν, οι επόμενες γενιές αναμένεται να μεγαλώσουν χωρίς καμία αίσθηση ιδιωτικότητας (privacy), απολύτως εξοικειωμένες με την έννοια της παρακολούθησης.  Το «Πανοπτικόν» του Τζ. Μπένθαμ τώρα δικαιώνεται!  (2) Η αίσθηση πως ό,τι κι αν κάνουμε είναι ορατό από την «εξουσία» την καθιστά σχεδόν άχρηστη καθώς την εσωτερικεύουμε και την αποδεχόμαστε στο βαθμό που γνωρίζουμε ότι βρισκόμαστε σε μια κατάσταση διαρκούς ορατότητας. (3)

Κάπως έτσι, ατομικά δικαιώματα και δημοκρατικές ελευθερίες πάνε περίπατο. Την ώρα που στην πολιτική και την οικονομία το δημόσιο παραδίδεται στο ιδιωτικό, στην προσωπική μας ζωή το ιδιωτικό μετατρέπεται σε δημόσιο. Απενοχοποιήσαμε μαζικά το «μάτι» με εκπομπές τύπου «Big Brother» και ριάλιτι, εντάξαμε τις μικροκάμερες στη ζωή μας (από τα κινητά μέχρι τις ψηφιακές web κάμερες που πλέον είναι ενσωματωμένες στους περισσότερους φορητούς υπολογιστές), δημοσιοποιούμε τις «ιδιωτικές» στιγμές μας στο διαδίκτυο (youtube.com), ανεχόμαστε το ηλεκτρονικό φακέλωμα και τις υποκλοπές, χρησιμοποιούμε συσκευές καταγραφής ήχου σε ιδιωτικούς χώρους για να ακούμε το μωρό στο διπλανό δωμάτιο. Η φαντασίωση του ιδιωτικού ντετέκτιβ ενσαρκώνεται στον καθένα και την καθεμιά μας.

Το έδαφος για την όξυνση της κρατικής καταστολής προετοιμάστηκε με μεγάλη επιμέλεια. Η έννοια της «προληπτικής καταστολής» δεν φαντάζει πλέον αντιφατική ή παράλογη: απλώς συμπτύξαμε λίγο το δίπολο πρόληψη/καταστολή.  Δεν έγινε και τίποτα. Ο «ύποπτος» υποκατέστησε τον «ένοχο» και αφού δεν χωράμε όλοι στις φυλακές μετατρέπουμε σε φυλακή όλη την επικράτεια, δημιουργούμε πειθαρχικές δομές στο κοινωνικό σύνολο και νομιμοποιούμε την κοινωνία της επιτήρησης.

Δεν είναι τυχαίο που παγκοσμίως οι μέθοδοι βασανισμού πλέον περνούν από τη σωματική στην ψυχολογική βία με τη συνεργασία ειδικευμένων επιστημόνων. Από την καθυπόταξη του σώματος περνάμε στην υποδούλωση του πνεύματος. Το βασικό ερώτημα όμως είναι κατά πόσο δικαιώνεται αυτή η λογική με βάση την αποτελεσματικότητά της. Τα ατομικά δικαιώματα περιθωριοποιούνται, «ύποπτοι» κρατούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς απαγγελία κατηγορίας, το δίλημμα ασφάλεια ή δικαιώματα φαντάζει ανυπέρβλητο. Είναι όμως; Τα κλειστά κυκλώματα παρακολούθησης που έχουν κατακλύσει το Λονδίνο δεν απέτρεψαν το μακελειό στο μετρό. Η αμερικανική πρεσβεία στην Αθήνα (υποτίθεται ότι) είναι η πιο καλά φυλασσόμενη περιοχή, κι όμως από απόσταση πενήντα μέτρων εκτοξεύτηκε η ρουκέτα του «Επαναστατικού Αγώνα» χωρίς να προκύψει το παραμικρό στοιχείο για τους δράστες. Στα γήπεδα η συσσωρευμένη (αλλά και εγκλωβισμένη, καθώς δεν ξέρει που να ξεσπάσει) κοινωνική οργή εξακολουθεί να οδηγεί σε αλληλομαχαιρώματα. Τελικά πόσο αποτελεσματική είναι η απεμπόληση των δικαιωμάτων μας;

Μαζική και συλλογική δράση η μόνη απάντηση

Ο μόνος τρόπος να ανατραπεί ο κυρίαρχος λόγος περί «ασφάλειας» είναι η μαζική συλλογική δράση. Είναι η στιγμή να γίνει γνωστή στους πολλούς η δική μας πρόταση για το πώς επιτυγχάνεται η ασφάλεια σε μια δίκαιη κοινωνία χωρίς αποκλεισμένα και περιθωριοποιημένα τμήματα. Η ευθύνη της Αριστεράς να πείσει για το δίκιο της είναι μεγάλη, κυρίως γιατί έχει να αντιμετωπίσει ένα μεγάλο τμήμα «φιλήσυχων πολιτών» που συμβάλλουν στην κατασκευή συναίνεσης ως προς την όξυνση της καταστολής με τη λογική ότι «αφού δεν παρανομούμε δεν μας ενοχλούν οι κάμερες, ενοχλούν μόνο όσους θέλουν να παρανομήσουν».

Η προληπτική ποινικοποίηση της συλλογικής δράσης αντιμετωπίζεται μόνο με δυναμική και πολυπληθή παρουσία του κόσμου που αντιστέκεται, του κόσμου που επιμένει να υποστηρίζει ότι το μέλλον μας δεν είναι μια κοινωνία γυάλινη φυλακή. Η καταστολή, οι κάμερες, οι προσαγωγές, η αντεστραμμένη τρομοκρατία δεν θα μας σταματήσουν. Θα είμαστε όλοι και όλες στους δρόμους και όχι στους καναπέδες μας αν θέλουμε να παραμείνουμε ζωντανοί, αν δεν θέλουμε να «πεθάνουμε πριν το θάνατό μας». (4)

------------

(1) Το Βήμα, 30/12/2007.

(2) Βρετανός φιλόσοφος του 18ου αιώνα, ο οποίος εισηγήθηκε την κατασκευή μιας γυάλινης φυλακής όπου οι φύλακες θα έχουν τη δυνατότητα να παρακολουθούν ανά πάσα στιγμή κάθε κίνηση των κρατούμενων.

(3) Μ. Φουκώ, «Επιτήρηση και τιμωρία - H γέννηση της φυλακής», εκδόσεις Κέδρος – Ράππα, 1989.

(4) Γεβγκένι Γεφτουσένκο, «Μην πεθαίνεις πριν τον θάνατό σου», εκδόσεις Δελφίνι.